# Dünya Tarihinde Everest'ten Daha Yüksek Bir Dağ Oldu mu?

- Kaynak: https://kafa1milyon.com/yazi/dunya-tarihinde-everest-ten/
- Yayın: 2026-10-20
- Bölüm: Hobi
- Yazar: kafa1milyon
- Etiketler: everest, dağlar, jeoloji, süper dağ, himalayalar, zirkon

> Eski dağların zirvesi aşınıp kayboldu, kökleri kaldı. Zirkon kristalleri Himalaya ölçeğinde iki süper dağ dönemini gösteriyor; Everest'in komşularından fazla olan yüksekliğinin bir kısmını ise 89 bin yıl önce yön değiştiren Arun Nehri açıklıyor.

---
8 Aralık 2020'de Çin ve Nepal, Everest'in kar yüzeyi yüksekliğini ortak bir açıklamayla 8.848,86 metre olarak ilan etti. İki ülkenin ölçüm ekipleri bir yılı aşkın süre çalışmıştı. Çin'in 2005'teki ölçümü karın altındaki kayanın tepesini 8.844,43 metre bulmuştu, Nepal ise Hindistan Haritacılık Dairesi'nin 1954'te hesapladığı 8.848 metreyi kullanıyordu.[1]

Santimine kadar ölçülen bu sayı bugünün dağına ait. Yüz milyonlarca yıl önce yükselip sonra aşınan sıradağların zirvesinden geriye kaya kalmadı. Jeologlar onların ne kadar yükseldiğini, dağın derinlerde bıraktığı izlerden çıkarmaya çalışıyor.

- Beş kıtadan toplanan kumtaşlarındaki aynı yaştaki kristaller, 8 bin kilometreden uzun bir sıradağa işaret ediyor.
- Dünya yaklaşık bir milyar yıl boyunca neredeyse dağsız kaldı; bunu gösteren iz bir mineralin içindeki tek bir element.
- Everest komşularından yaklaşık 250 metre yüksek ve bu farkın bir kısmı bir nehrin yön değiştirmesine bağlanıyor.
- Buzullar dağların ne kadar yükselebileceğine bir sınır koyuyor; sınırı aşan zirvelerin çoğu volkan.


## Zirve aşınıyor, kök kalıyor

İki kıta çarpışıp bir sıradağ yükseltirken kabuk yalnızca yukarı kabarmaz, aşağıya doğru da kalınlaşır. Sıkışma durduğunda aşınma ve kabuğun kendi ağırlığıyla yanlara yayılması öne geçer. Kabuk hem kalınlığını hem yüksekliğini kaybeder ve geride kalan kök, dağın en yüksek zamanını tam olarak yansıtmaz.[2]

Araştırmacılar bu yüzden zirkona bakıyor. Zirkon, magmadan kristalleşen, kum tanesinden küçük ve aşınmaya çok dayanıklı bir mineral. Dağ aşındıkça nehirler bu kristalleri taşıyıp kumtaşlarının içine gömüyor. Kristalin içine aldığı eser elementler, oluştuğu ortamın basıncına dair iz taşıyor. Pekin Üniversitesi'nden Ming Tang'ın ekibi bu iz için öropiyum oranına, Avustralya Ulusal Üniversitesi'nden (ANU) Ziyi Zhu'nun ekibi ise lütesyuma baktı.


## Süper dağlar iki kez yükseldi

Zhu ve ekibi 2022'de Earth and Planetary Science Letters'ta yayımladıkları çalışmada, lütesyumu düşük zirkonların dünya tarihindeki dağılımını çıkardı. Bu kristaller granat mineralinin bol olduğu kayalarda oluşuyor. Granat ağır nadir toprak elementlerini kendi yapısına çektiği için zirkona az lütesyum kalıyor. Granatın bollaşması ise 1,2 gigapaskalı aşan basınç istiyor, bu da çok kalın bir kabuğun derinlerinde bulunur. Veri iki dönem gösterdi: Nuna süper kıtasının birleştiği 2,0 ile 1,8 milyar yıl öncesi ve Gondvana'nın birleştiği 650 ile 500 milyon yıl öncesi.[3]

İkinci döneme verilen ad Transgondvana Süper Dağı. Richard Squire ve ekibi 2006'da beş kıtadan topladıkları kumtaşlarında aynı yaş dağılımına sahip zirkonlar bulmuş, bunların 8 bin kilometreden uzun ve çoğu yerde bin kilometreden geniş bir sıradağın iki yamacından geldiğini öne sürmüştü.[4] Zhu, ANU'nun 4 Şubat 2022 tarihli duyurusunda ölçeği 2.400 kilometrelik Himalayalar'ı art arda üç dört kez dizmeye benzetiyor.[5]

*Görsel: Himalayalar, Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan, 28 Ocak 2004. Transgondvana sıradağının uzunluğu bu zincirin üç dört katı kadar tahmin ediliyor. Fotoğraf: NASA, kamu malı, Wikimedia Commons*

Duyuruda bu dağlar "en az Himalayalar kadar yüksek" diye anlatılıyor. Makalenin ölçtüğü şey ise kökteki basınç. Kalın bir kök yüksek bir dağa işaret eder ama zirvenin 8 bin mi, 9 bin metre mi olduğunu bu yöntemle hesaplamak mümkün değil. O zirvelerin kayası yüz milyonlarca yıl önce aşınıp denize taşındı.

- **8.848,86 m** — Çin ve Nepal'in 8 Aralık 2020'de birlikte ilan ettiği Everest kar yüzeyi yüksekliği.Çin Dışişleri Bakanlığı, 2020
- **8.000 km+** — 650-500 milyon yıl önce Gondvana'yı boydan boya geçtiği öne sürülen Transgondvana Süper Dağı'nın uzunluğu.Squire ve ark., Earth and Planetary Science Letters, 2006
- **1-2 km** — Orta Proterozoyik'te aktif kıta kabuğunun hesaplanan yüksekliği; son 540 milyon yılda bu değer 3-5 km.Tang ve ark., Science, 2021
- **15-50 m** — Arun Nehri'nin yaklaşık 89 bin yıl önce yön değiştirmesinin Everest'e kazandırdığı tahmini ek yükseklik.Han ve ark., Nature Geoscience, 2024


## Bir milyar yıl boyunca alçak kıtalar

Tang'ın öropiyum yöntemi tek tek zirvelere değil, magmanın etkin olduğu kıta kabuğunun ortalama kalınlığına bakıyor. Ekibin 2021'de Science'ta yayımlanan sonuçlarına göre bu kabuk 3,2 ile 2,5 milyar yıl önce ortalama 55-65 kilometreye ulaştı. Ardından bir milyar yıldan uzun süre inceldi ve 1,3 ile 1,0 milyar yıl önce 40 kilometreye kadar düştü. Son 540 milyon yılda ortalama yeniden 50-60 kilometre.[2]

*Görsel: Kabuk kalınlığı iki makalenin verisiyle: kalınlık aralıkları Tang ve ark. (Science, 2021), süper dağ dönemleri Zhu ve ark. (Earth and Planetary Science Letters, 2022). Çubuklar ortalama aralıklarını gösterir, tek tek zirveleri değil. Grafik: kafa1milyon.com*

Ekip bu kalınlıkları kabuğun manto üzerinde yüzme dengesinden yola çıkarak yüksekliğe çevirdi. Deniz seviyesi çok farklı değilse orta Proterozoyik'te aktif kıtaların çoğu 1-2 kilometreyi geçmiyordu, sonraki dönemde bu değer 3-5 kilometreye çıktı. Bilim insanlarının "sıkıcı milyar yıl" dediği yaklaşık 1,8 ile 0,8 milyar yıl öncesinde iki çalışma da yüksek sıradağa dair iz bulmadı.


## Everest'i komşularından ayıran 250 metre

Bugünün rekoru da tam olarak açıklanmış değil. Xu Han ve ekibinin 2024'te Nature Geoscience'ta yayımladığı çalışmaya göre Everest, bölgedeki öteki en yüksek zirvelerden yaklaşık 250 metre yüksek. K2 8.611, Kançenjunga 8.586, Lhotse 8.516, Makalu 8.485 metre ve aralarındaki fark 100 metreyi geçmiyor. GPS ölçümleri dağın son yıllarda yılda yaklaşık 2 milimetre yükseldiğini gösteriyor, kayaların soğuma geçmişinden hesaplanan uzun dönemli hız ise yılda yaklaşık 1 milimetre.[6]

Ekibin modeline göre Arun Nehri yaklaşık 89 bin yıl önce kuzeydeki bir akarsu havzasını kendine bağladı. Artan su Everest'in doğusunda derin bir vadi oydu. Bu kadar kaya taşınınca çevredeki kabuk, yükü boşaltılan bir tekne gibi biraz yukarı kalktı. Hesaba göre Everest bu yüzden 15 ile 50 metre arasında ek yükseklik kazandı ve bugün yılda 0,16 ile 0,53 milimetre fazladan yükseliyor. Yazarlar, dağın yüksekliğinin asıl kaynağının kabuk kalınlaşması olduğunu ayrıca belirtiyor.

*Görsel: Everest ile en yüksek öteki dört zirve arasındaki fark. Limon renkli şerit, Arun Nehri'nin oyduğu vadiye bağlanan 15-50 metrelik payı gösterir. Kaynak: Han ve ark., Nature Geoscience, 2024. Grafik: kafa1milyon.com*

Ölçüyü deniz tabanından alınca rekor el değiştiriyor. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'na (USGS) göre Hawaii'deki Mauna Kea deniz seviyesinden 4.205 metre yüksek, okyanus tabanına doğru yaklaşık 6.000 metre daha uzanıyor ve tabandan zirveye boyu 10.211 metre.[7]

Dağların ne kadar yükselebileceğine dair ölçülmüş bir sınır da var. Aarhus Üniversitesi'nden David Egholm ve ekibi 2009'da uydu yükseklik verisini dünya ölçeğinde taradı ve zirvelerin çoğunun bulunduğu yerdeki kar çizgisinin en fazla 1.500 metre yukarısında kaldığını buldu. Kar çizgisinin üstünde buzullar kayayı hızla aşındırıyor. Sınırı aşan istisnaların çoğu And Dağları'nda tek başına yükselen volkanlar. Ekip, sıradağlar arasındaki yükseklik farkının büyük ölçüde yerel iklimden kaynaklandığı sonucuna vardı.[8]

Dünya tarihinde Everest'ten yüksek bir dağın olup olmadığını bugünkü yöntemlerle bilmek mümkün değil. Zirkonlar, Himalaya ölçeğinde kalın kökleri olan sıradağların en az iki kez, yaklaşık 2 milyar ve 650 milyon yıl önce yükseldiğini gösteriyor. Zirvelerinin yüksekliği ise kayıtta yok. Bugünkü rekor 8.848,86 metre ve GPS'e göre yılda yaklaşık 2 milimetre artıyor.


## Dipnotlar ve Kaynaklar

1. Çin Halk Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı (8 Aralık 2020). President Xi Jinping and Nepalese President Bidya Devi Bhandari Exchange Letters to Jointly Announce New Height of Mount Qomolangma. Önceki ölçümler için: Reuters, «Mount Everest is higher than we thought, say Nepal and China», 8 Aralık 2020. [fmprc.gov.cn](https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/gjhdq_665435/2675_665437/2752_663508/2754_663512/202406/t20240607_11411566.html)
2. Tang, M., Chu, X., Hao, J. ve Shen, B. (2021). Orogenic quiescence in Earth's middle age. *Science*, 371(6530), 728-731. [doi.org/10.1126/science.abf1876](https://doi.org/10.1126/science.abf1876)
3. Zhu, Z., Campbell, I. H., Allen, C. M., Brocks, J. J. ve Chen, B. (2022). The temporal distribution of Earth's supermountains and their potential link to the rise of atmospheric oxygen and biological evolution. *Earth and Planetary Science Letters*, 580, 117391. [doi.org/10.1016/j.epsl.2022.117391](https://doi.org/10.1016/j.epsl.2022.117391)
4. Squire, R. J., Campbell, I. H., Allen, C. M. ve Wilson, C. J. L. (2006). Did the Transgondwanan Supermountain trigger the explosive radiation of animals on Earth? *Earth and Planetary Science Letters*, 250(1-2), 116-133. [doi.org/10.1016/j.epsl.2006.07.032](https://doi.org/10.1016/j.epsl.2006.07.032)
5. Australian National University (4 Şubat 2022). Supermountains controlled the evolution of life on Earth. [anu.edu.au](https://www.anu.edu.au/news/all-news/supermountains-controlled-the-evolution-of-life-on-earth)
6. Han, X., Dai, J.-G., Smith, A. G. G., Xu, S.-Y., Liu, B.-R., Wang, C.-S. ve Fox, M. (2024). Recent uplift of Chomolungma enhanced by river drainage piracy. *Nature Geoscience*, 17(10), 1031-1037. [doi.org/10.1038/s41561-024-01535-w](https://doi.org/10.1038/s41561-024-01535-w)
7. U.S. Geological Survey. How big are the Hawaiian volcanoes? [usgs.gov](https://www.usgs.gov/faqs/how-big-are-hawaiian-volcanoes)
8. Egholm, D. L., Nielsen, S. B., Pedersen, V. K. ve Lesemann, J.-E. (2009). Glacial effects limiting mountain height. *Nature*, 460(7257), 884-887. [doi.org/10.1038/nature08263](https://doi.org/10.1038/nature08263)

Görseller: kapak fotoğrafı Luca Galuzzi, CC BY-SA 2.5, Wikimedia Commons; Himalaya fotoğrafı NASA, kamu malı; grafikler kafa1milyon.com.


---

Tamamı ve sesli anlatım: https://kafa1milyon.com/yazi/dunya-tarihinde-everest-ten/