# Din ve Ateizm Arasındaki Üçüncü Felsefi Yol

- Kaynak: https://kafa1milyon.com/yazi/din-ateizm-arasindaki-ucuncu/
- Yayın: 2026-10-21
- Bölüm: Bilim
- Yazar: kafa1milyon
- Etiketler: felsefe, ateizm, panteizm, spinoza, din felsefesi, agnostisizm

> Durham'lı filozof Jack Symes ateizmi savunan kitabını yarıda bıraktı, kötü Tanrı itirazını çürüten bir kitap yazdı ve sonunda Spinoza'nın panteizmine vardı.

---
Durham Üniversitesi'nde felsefe dersleri veren Jack Symes, ateizmi savunacağı kitabın 40 ila 50 bin kelimesini yazmıştı. Kitabın omurgası, kendi deyişiyle dine karşı bildiği en güçlü itirazdı. Yazdıkça o itirazı zayıflatan küçük argümanlar birikti ve bir noktada taslağı bıraktı.[1]

Yerine yazdığı kitap 2024'te Bloomsbury'den çıktı: *Defeating the Evil-God Challenge*, yani Kötü Tanrı İtirazını Yenmek. Symes orada tam ters yönde, iyi bir Tanrı'ya inanmanın kötü bir Tanrı'ya inanmaktan çok daha makul olduğunu savunuyor.[2]

- Ateistlerin sevdiği bir itiraz, Tanrı'yı kötü bir varlıkla değiştirip aynı argümanları yeniden kurmaya dayanıyor.
- Symes bu itirazı çürüttükten sonra da inanan biri olmadı; dört beş yıl başka bir yerde durdu.
- Einstein 1929'da bir hahamın telgrafına verdiği kısa cevapla aynı yolu işaret etmişti.
- Bu üçüncü yola yöneltilen en sert eleştiri 1851'de yazıldı ve Symes onu hâlâ ciddiye alıyor.


## Kötü bir Tanrı neden olmasın?

İngiliz filozof Stephen Law 2010'da *Religious Studies* dergisinde "The evil-god challenge" başlıklı bir makale yayımladı. Sorusu kısaydı. Her şeye gücü yeten, her şeyi bilen ve tümüyle iyi bir Tanrı'ya inanmak, aynı güçte ama tümüyle kötü bir Tanrı'ya inanmaktan neden daha makul sayılsın?[3]

İnananların çoğu kötü Tanrı fikrini hemen reddeder, çünkü dünyada öyle bir varlığın göz yummayacağı kadar çok iyilik vardır. Law bu cevaba "iyilik sorunu" adını verip tersine çevirdi: dünyadaki kötülük iyi bir Tanrı'yı reddetmeye yetmiyorsa, iyilik kötü bir Tanrı'yı reddetmeye neden yetsin? Makalede kötü Tanrı adına ters savunmalar da kurdu. Bunlara göre kötü Tanrı insanlara çocuk verir, çünkü anne babalar çocukları için ömür boyu kaygılanır. Doğaya güzellik koyar, çünkü çirkinlik en çok güzelliğin yanında acıtır.[3]

Law, iki varsayımın makullük bakımından kabaca eşit olduğunu öne sürdü ve buna "simetri tezi" dedi. Kötü Tanrı'ya inanmak saçmaysa, iyi Tanrı'ya inanmak da aynı ölçüde saçma olmalıydı. Fikrin kökü daha eskiydi; Law'ın aktardığına göre iyilik sorunu ilk kez 1968'de Edward Madden ile Peter Hare'in kitabında üç sayfada tartışılmıştı.[3] Symes, Law'ın makalesinin derginin en çok indirilen makalesi olduğunu söylüyor.[1]


## Kefe neden iyiden yana eğildi?

Symes'in kitabı simetrinin üç yerden bozulduğunu savunuyor. En ağır gerekçe, Anselmus ile Thomas Aquinas'tan gelen yetkin varlık düşüncesi: düşünülebilecek en büyük varlık, değerli sayılan bütün nitelikleri en üst ölçüde taşımalıdır ve iyilik de bunlardan biridir. Kitap bunun yanına yaratılmış dünyadaki iyilikleri ve vahiy geleneğini koyuyor. *The Heythrop Journal*'daki değerlendirmeye göre bu tartışma o güne kadar yalnızca dergi sayfalarında yürüyordu ve Symes'inki konuya ayrılmış ilk akademik kitap.[4]

İtirazı çürütmek Symes'i inanan biri yapmadı. Ateizm için başka bir gerekçe de bulamayınca, kendi deyişiyle "radikal agnostisizme" geçti ve dört beş yıl orada kaldı. Ona göre felsefenin üç temel sorusuna, yani neden hiçbir şey yerine bir şey olduğuna, doğa yasalarının yaşama neden bu kadar uygun ayarlandığına ve bilincin nereden geldiğine ne geleneksel din ikna edici bir cevap veriyordu ne de yalnızca maddeye dayanan ateizm.[1]

*Görsel: Felsefe bölümlerinde ateizm çoğunlukta, ama konuyu en yakından inceleyen uzmanlarda tablo tersine dönüyor. Kaynak: Bourget ve Chalmers, PhilPapers 2020 anketi. Grafik: kafa1milyon.com*

Meslektaşlarının çoğu bu soruda başka bir yerde duruyor. Ekim-Kasım 2020'de yapılan PhilPapers anketinde Tanrı sorusunu yanıtlayan 1.770 filozofun yüzde 66,9'u ateizmi kabul ettiğini ya da o yana eğilimli olduğunu söyledi. Tanrı inancına yakın duranlar yüzde 18,9'da kaldı. Din felsefesini uzmanlık alanı seçenlerde oranlar ters dönüyor: anketi yürüten David Bourget ile David Chalmers'a göre bu grupta Tanrı inancı yüzde 78, din felsefesi uzmanı olmayanlarda yüzde 17. Yazarlar, uzmanlığın mı görüşü şekillendirdiğini yoksa görüşün mü uzmanlık seçtirdiğini verilerinin göstermediğini de not ediyor.[5]

- **2010** — Stephen Law'ın kötü Tanrı itirazını yayımladığı yıl; makale *Religious Studies* dergisinin 46. cildinde, 353-373. sayfalarda.Law, Religious Studies, 2010
- **%66,9** — 2020 anketinde ateizmi kabul eden ya da o yana eğilimli filozofların oranı (1.770 yanıt).Bourget ve Chalmers, Philosophers' Imprint, 2023
- **%78** — Aynı ankette din felsefesi uzmanları arasında Tanrı inancına yakın duranların oranı.Bourget ve Chalmers, 2023
- **%7,5** — Bilincin evrenin temel bir özelliği olduğunu söyleyen panpsişizmi kabul eden ya da o yana eğilimli filozofların oranı (1.020 yanıt).PhilPapers Survey 2020


## Tanrı evrenin kendisiyse

Symes üniversiteden izin aldı, babasının atölyesindeki eski bir Ford Transit'i üç ayda karavana çevirdi ve bir yıla yakın Avrupa'yı dolaştı. Bu yolculukta panteizme vardığını anlatıyor. Panteizme göre Tanrı ile dünya aynı şeydir; iki kelime tek bir varlığın adıdır.[1]

Bu görüşün en ünlü savunucusu 17. yüzyılda Hollanda'da yaşayan Baruch Spinoza. Spinoza 27 Temmuz 1656'da Amsterdam'daki Portekizli Yahudi cemaatinden aforoz edildi. Başyapıtı *Ethica* ancak ölümünden sonra, 1677'de basılabildi ve Tanrı ile doğayı tek bir adda birleştiren "Deus sive Natura" (Tanrı ya da Doğa) ifadesini taşıyor.[6]

*Görsel: Spinoza'nın Rijnsburg'daki evinin ziyaretçi defteri, 2 Kasım 1920: Albert Einstein ve Nobel ödüllü fizikçi Heike Kamerlingh Onnes'in imzaları. Fotoğraf: Pascal3012, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0*

Einstein 2 Kasım 1920'de Spinoza'nın Rijnsburg'daki evini gezip ziyaretçi defterini imzaladı. Dokuz yıl sonra New Yorklu Haham Herbert S. Goldstein ona telgrafla "Tanrı'ya inanıyor musunuz?" diye sordu. Einstein'ın 24 Nisan 1929 tarihli cevabı ertesi gün *The New York Times*'ta yayımlandı: "Var olanın yasalı uyumunda kendini gösteren Spinoza'nın Tanrısı'na inanıyorum; insanların kaderiyle ve yaptıklarıyla ilgilenen bir Tanrı'ya inanmıyorum."[7] Gazeteci George Sylvester Viereck'in 1930'da yayımlanan söyleşisine göre ise ateist olmadığını, kendine panteist diyebileceğini de sanmadığını söylemişti.[8]

Symes'in panteizmi bugünkü bilinç tartışmasına yaslanıyor. Panpsişizm, bilincin evrenin temel ve her yerde bulunan bir özelliği olduğunu öne sürer. Symes bu bilinç parçalarını tek ve büyük bir zihin olarak görüyor, öğrencilerinin çoğunun kendine panpsişist dediğini de anlatıyor; 2020 anketinde bu görüşe yakın duran filozoflar yüzde 7,5'ti.[1][5]

Bir adım daha atıyor: Tanrı yalnızca bizim evrenimiz değil, bütün evrenlerin toplamı. Bu "çoklu evren panteizmi" fikrini ilk kez Birmingham Üniversitesi'nden Yujin Nagasawa tartıştı. Nagasawa 2015'te Klaas Kraay'in derlediği *God and the Multiverse* kitabındaki bölümünde görüşü çekici bulduğunu yazdı, aynı bölümde ondan kurtulmanın zor olduğu bir sonucu da gösterdi.[9] Bütün olası evrenler gerçekse, olası her kötülük de bir yerde yaşanıyor demektir. Symes cevabını kendi kolu üzerinden veriyor. Sağ el sol kola iğne yaptığında kol acı çeker, beden ise bağışıklık kazanır. Ona göre canlılar Tanrı'nın zihnindeki ayrı bakış açılarıdır ve acı da tek bir varlığın bir parçasında yaşanır.[1]


## Dünyaya başka bir ad mı?

*Görsel: Arthur Schopenhauer, Mart 1859. Panteizme karşı yazdığı sert paragraf, Symes'in bugün kendisine sorduğu soruyla aynı. Fotoğraf: Johann Schäfer, Frankfurt Üniversite Kütüphanesi, Wikimedia Commons, kamu malı*

Panteizme yöneltilen en bilinen itiraz 1851'de, Arthur Schopenhauer'un *Parerga und Paralipomena* kitabında yayımlandı: "Dünyaya Tanrı demek onu açıklamak sayılmaz; yalnızca dile 'dünya' kelimesi için gereksiz bir eşanlamlı eklemektir."[10]

Symes bu itirazı kendisi anıyor. Yaptığı şeyin belki de doğayı seven bir ateizm olduğunu, Avrupa'nın manzaralarına bakıp bu güzelliğe Tanrı demek istemiş olabileceğini defalarca düşündüğünü söylüyor. Ona Tanrı kelimesini yanlış kullandığını söyleyen bir ateiste ya da inanana fazla itiraz etmeyeceğini de ekliyor.[1]

Bildiği kadarıyla çoklu evren panteizmini açıkça savunan tek filozof kendisi. Görüşün akademideki çıkış noktası, Nagasawa'nın 2015'te Routledge'dan çıkan derlemede 177 ile 191. sayfalar arasında yer alan bölümü.


## Dipnotlar ve Kaynaklar

1. Symes, J. (2026). Beyond religion and atheism: The secret third answer to big questions. *Big Think*, video söyleşi (Full Interview). [bigthink.com](https://bigthink.com/series/full-interview/symes-god-atheism/)
2. Symes, J. (2024). *Defeating the Evil-God Challenge: In Defence of God’s Goodness*. London: Bloomsbury Academic. [doi:10.5040/9781350419315](https://doi.org/10.5040/9781350419315)
3. Law, S. (2010). The evil-god challenge. *Religious Studies*, 46(3), 353-373. [doi:10.1017/S0034412509990369](https://doi.org/10.1017/S0034412509990369)
4. Defeating the Evil-God Challenge: In Defence of God’s Goodness, by Jack Symes (kitap değerlendirmesi). *The Heythrop Journal*, 2025. [doi:10.1111/heyj.14422](https://doi.org/10.1111/heyj.14422)
5. Bourget, D., Chalmers, D. J. (2023). Philosophers on Philosophy: The 2020 PhilPapers Survey. *Philosophers’ Imprint*, 23(11). [doi:10.3998/phimp.2109](https://doi.org/10.3998/phimp.2109); sonuçlar: [survey2020.philpeople.org](https://survey2020.philpeople.org/survey/results/all)
6. Spinoza, B. (1677). *Ethica, ordine geometrico demonstrata*. *Opera Posthuma* içinde, Amsterdam; "Deus sive Natura" ifadesi IV. bölümde. Aforoz tarihi için: Nadler, S. (1999). *Spinoza: A Life*. Cambridge University Press.
7. Einstein believes in "Spinoza’s God". *The New York Times*, 25 Nisan 1929. [nytimes.com](https://www.nytimes.com/1929/04/25/archives/einstein-believes-in-spinozas-god-scientist-defines-his-faith-in.html); ayrıca Jewish Telegraphic Agency, 28 Nisan 1929.
8. Viereck, G. S. (1930). *Glimpses of the Great*. New York: Macaulay; aktaran Jammer, M. (1999). *Einstein and Religion*. Princeton University Press.
9. Nagasawa, Y. (2015). Multiverse Pantheism. K. J. Kraay (ed.), *God and the Multiverse: Scientific, Philosophical, and Theological Perspectives* içinde, Routledge, 177-191. [doi:10.4324/9781315765204-14](https://doi.org/10.4324/9781315765204-14)
10. Schopenhauer, A. (1851). *Parerga und Paralipomena*, II. cilt, §69 "Panteizm üzerine birkaç söz". İngilizce baskı: Del Caro, A., Janaway, C. (çev., 2015), Cambridge University Press. [doi:10.1017/CBO9781139016889.011](https://doi.org/10.1017/CBO9781139016889.011)

Görseller: kapak, Baruch Spinoza portresi, 1665, anonim (Herzog August Bibliothek, Wikimedia Commons, kamu malı); Spinoza evi ziyaretçi defteri (Pascal3012, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0); Arthur Schopenhauer, 1859 (Johann Schäfer, Wikimedia Commons, kamu malı); anket grafiği kafa1milyon.com.


---

Tamamı ve sesli anlatım: https://kafa1milyon.com/yazi/din-ateizm-arasindaki-ucuncu/