# Havran'daki Andık Mağarası'nda 8.300 Yıllık İncir Yığını Bulundu

- Kaynak: https://kafa1milyon.com/yazi/andik-magarasi-8300-yillik-incir/
- Yayın: 2026-10-21
- Bölüm: Bilim
- Yazar: kafa1milyon
- Etiketler: incir, havran, andık mağarası, neolitik, arkeobotanik, arkeoloji

> Balıkesir Havran'daki Andık Mağarası'nda bir kenara yığılmış kömürleşmiş incirler MÖ 6300'e tarihlendi. Buluntu incirin bölgede 8.300 yıl önce toplandığını gösteriyor; bugünkü Havran siyah inciriyle bağı için tür tayini gerekiyor.

---
Andık Mağarası'nın kazı ekibi her sabah Havran'ın İnönü Mahallesi'ndeki kazı evinden çıkıyor. Arazi aracı Kocaçal Tepe'deki patikanın bittiği yerde kalıyor, su bidonları eşeğe yükleniyor ve ekip mağaraya kadar yaklaşık 500 metre yürüyor. Mağara 59 metre derinliğinde ve birden çok galeriden oluşuyor. Duvarlarından birinde bir dağ zirvesiyle bir leopar figürü taşıyan bir resim var.[1]

Beşinci kazı sezonu Eylül başında kapandı.[2] Sezonun öne çıkan buluntusu kömürleşmiş incirler oldu. TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi'ndeki karbon-14 ölçümü onları MÖ 6300'e, bugünden yaklaşık 8.300 yıl öncesine tarihledi.[3]

- İncirler mağaranın içinde nasıl bir düzende bulundu, yanlarından başka hangi bitkiler çıktı?
- Kömürleşmiş bir incire bakarak onun bugünkü Havran siyah inciriyle aynı çeşit olup olmadığı anlaşılabilir mi?
- Ürdün Vadisi'nde bulunan dokuz incir, tarımın hangi bitkiyle başladığı tartışmasını nasıl açtı?
- Çatalhöyük'te incir kalıntısı neden bu kadar seyrek çıkıyor?


## Bir kenara yığılmış incirler

Kazının başkanı Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Arkeoloji Bölümü'nden Prof. Dr. Derya Yalçıklı. Anlattığına göre incirler çok iyi korunmuş ve sayıları oldukça fazla. Mağaranın tabanına dağılmış değiller; bir kenarda, depolanmış gibi yığın halinde duruyorlar. Aynı tabakalardan arpa ve buğday kalıntıları da çıkıyor. Yalçıklı bu yığını, incirin o dönemde beslenmede kullanılan meyvelerden biri olduğunun işareti sayıyor.[3]

Aynı sezonda bir taban da açıldı. Yalçıklı, seramiğin henüz kullanılmadığı evrelerde bir konutta yapılan taban düzenlemesinin benzerini mağarada bulduklarını söylüyor ve mağaralarda böyle düzenlemelerin pek bilinmediğini ekliyor.[3] Archaeology dergisinin aktarımına göre incir yığını da bu seviyeden çıktı.[4]

Yayımlanmış bir kazı raporu henüz yok. Kaç incir bulunduğu, tarihin kaç örnekten ölçüldüğü ve hangi güven aralığıyla verildiği açıklanmadı.

*Görsel: Havran, Balıkesir'in batısında (kırmızı). İlçe ovası bir yanda Madra Dağı'na, öbür yanda Kaz Dağları'nın eteğine dayanıyor; Andık Mağarası İnönü Mahallesi'ne yaklaşık 2 kilometre uzaklıktaki Kocaçal Tepe'de. Harita: The Emirr, Wikimedia Commons, CC BY 3.0.*


## Kökten'in 1949'da bulduğu mağara

Mağarayı 1949'da Prof. Dr. Kılıç Kökten buldu.[1] Kazı ise 2022'de, Balıkesir Kuva-yi Milliye Müzesi Müdürlüğü başkanlığında ve Yalçıklı'nın bilimsel danışmanlığında başladı. İlk iki sezonda ekip giriş galerisinde çalıştı. Galerinin batı kenarında Kalkolitik Çağ'a ait ocaklar çıktı, 2023'te bu ocakların çevresinde altı ocak tabanı daha saptandı. Üst seviyelerden Arkaik Çağ'a ait siyah firnisli kap parçaları ve 1204-1261 yıllarına tarihlenen bir Bizans sikkesi geldi.[5]

Yalçıklı'nın 2025'teki açıklamasına göre mağara Geç Tunç Çağı'nda, MÖ 1500-1400 arasında, ardından Arkaik Çağ'da ve Bizans döneminde ritüel amaçlı kullanılmış; yakın zamanda köylüler onu ağıl yapmış. Karbon tarihleri MÖ 6700'e kadar iniyor. Yalçıklı bunun bölge için bilinen en erken tarihlerden biri olduğunu söylüyor.[1]


## Kömürleşen meyvenin rengi

İncirin 8.300 yıl dayanmasını sağlayan şey yanmasıydı. Toprağa düşen meyve çürüyüp kaybolur. Havasız ortamda kavrulan meyve ise karbona döner, mantarların ve bakterilerin sindiremeyeceği bir kalıntı bırakır. Arkeobotanikçilerin elindeki tohum ve meyvelerin çoğu bu yüzden kömürleşmiş halde gelir.

Aynı süreç rengi de siler. Kömürleşen her incir kararır.

Havran siyah inciri, TÜRKPATENT kaydına göre 8 Haziran 2023'te 1382 numarayla menşe adı olarak tescil edildi; tescil ettiren Balıkesir Büyükşehir Belediyesi.[6] İlçenin ilk tescilli iki ürününden biri ve kabuğuyla yenebilmesiyle biliniyor.[7] Yalçıklı'nın yorumu, Havran'ın meşhur incirinin Neolitik Dönem'den beri bölgede var olduğu yönünde.[3] Kazıdan çıkan meyvenin yaşarken siyah mı, mor mu, yeşil mi olduğunu kömürden okumak ise mümkün değil. İncirin bu bölgede 8.300 yıl önce toplandığı artık biliniyor; bugünkü çeşitle soy bağını kurmak için kalıntıların biçim ölçümü ya da genetik analizi gerekiyor ve böyle bir çalışma duyurulmadı.

- **MÖ 6300** — Andık Mağarası'ndaki kömürleşmiş incirlerin karbon-14 tarihi; ölçüm TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi'nde yapıldı.Anadolu Ajansı, 10 Eylül 2026
- **MÖ 6700** — Mağarada şimdiye kadar ulaşılan en eski karbon tarihi.Anadolu Ajansı, 17 Ağustos 2025
- **59 metre** — Birden çok galeriden oluşan Andık Mağarası'nın derinliği.Anadolu Ajansı, 17 Ağustos 2025
- **9 incir** — Ürdün Vadisi'ndeki Gilgal I köyünde bulunan, 11.400-11.200 yıl öncesine tarihlenen kömürleşmiş incir sayısı.Kislev, Hartmann ve Bar-Yosef, Science, 2006


## Ürdün Vadisi'ndeki dokuz incir

Bilinen en eski incirler Andık'takilerden yaklaşık 3.000 yıl daha yaşlı. Mordechai Kislev, Anat Hartmann ve Ofer Bar-Yosef 2006'da Science dergisinde, Ürdün Vadisi'nin aşağı kesimindeki Gilgal I köyünden 9 kömürleşmiş incir ve yüzlerce incir çekirdekçiği yayımladı.[8] Harvard Üniversitesi'nin duyurusuna göre çekirdekçik sayısı 313'tü; köy Eriha'nın yaklaşık 13 kilometre kuzeyindeydi ve terk edilmeden önce 200 yıl kadar yaşamıştı.[9]

Ekip incirlerin partenokarpik olduğunu öne sürdü: döllenmeden olgunlaşan ve çekirdek vermeyen bir ağacın meyvesi. Böyle bir ağaç kendi başına çoğalamaz, birisi dalını kesip toprağa dikerse yaşar. Bu okumaya göre incir, tahıllardan yaklaşık bin yıl önce evcilleştirilen ilk bitkiydi; o güne kadar genel kabul, incirin 6.500 yıl kadar önce evcilleştirildiği yönündeydi.[8]

Aynı yıl Simcha Lev-Yadun ve ekibi itiraz etti. Partenokarpik ağaçlar hem çekirdekli hem çekirdeksiz meyve verebiliyor ve kendiliğinden çoğalabiliyordu, yani Gilgal incirleri tarımı tek başına kanıtlamıyordu.[10]

*Görsel: Marmaris'e bağlı Bayırköy'de yaşlı bir selvinin gövdesinden çıkan incir ağacı. İncir kimse dikmeden de filizlenebiliyor; Lev-Yadun ve ekibinin Gilgal yorumuna itirazı da ağacın kendiliğinden çoğalabilmesine dayanıyordu. Fotoğraf: Necdet Tunçer, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.*


## Çatalhöyük'te seyrek, Halai'de bol

Anadolu'nun Neolitik köylerinde incir her yerde aynı sıklıkta çıkmıyor. Amy Bogaard ve ekibinin 2017'de yayımladığı Çatalhöyük değerlendirmesine göre incir çekirdekleri yerleşimin 1.500 yıllık dizisinde ara ara görülüyor, incir odunu da çok düşük oranda var.[11] Kazının 1999 arkeobotanik raporu, incirin bugün Konya Ovası'nda yetişmediğini ve meyvenin ticaretle ya da uzaktan taşınarak gelmiş olabileceğini not etmişti.[12]

*Görsel: Andık incirleri Gilgal'dakilerden yaklaşık 3.000 yıl sonraya düşüyor. Andık tarihleri kazı başkanının açıklamalarına dayanıyor, ölçüm raporu henüz yayımlanmadı. Grafik: kafa1milyon, veri Kislev ve ark. 2006, Anadolu Ajansı 2025 ve 2026, TÜRKPATENT.*

Aynı değerlendirme karşıt örnek olarak Yunanistan'daki Halai yerleşimini veriyor. MÖ 6. binyıla tarihlenen bu köyde kömürleşmiş incir eti ve çekirdeği hemen her örnekte çıkıyor, bu da meyvenin kurutulup saklandığına ve sık yendiğine işaret ediyor.[11] Andık'taki yığın, Ege'nin bu yakasında da incirin toplanıp saklandığını gösteriyor. Halai'deki kadar yaygın bir kullanım olup olmadığı henüz bilinmiyor; bunun için örneklerin sayımı ve tür tayini gerekiyor.

Yalçıklı 2025'te, üzerinde çalıştıkları dolguda 20-25 yıl sürebilecek bir kazı potansiyeli olduğunu söylemişti.[1] Önceki sezonların buluntuları Balıkesir Kuva-yi Milliye Müzesi'nde sergileniyor.[5]


## Dipnotlar ve Kaynaklar

1. Kaya, M. (17 Ağustos 2025). "Arkeologlar, Andık Mağarası'nda geçmişin izlerini araştırıyor". *Anadolu Ajansı*. [aa.com.tr](https://www.aa.com.tr/tr/kultur/arkeologlar-andik-magarasinda-gecmisin-izlerini-arastiriyor/3661718)
2. "Havran'ın binlerce yıllık tarihi gün yüzüne çıkıyor" (3 Eylül 2026). *Gerçek Kadraj*. 2026 sezonu kapanış toplantısı. [gercekkadraj.com](https://gercekkadraj.com/haber/havranin-binlerce-yillik-tarihi-gun-yuzune-cikiyor-5130)
3. "Havran siyah incirinin 8 bin yıllık kalıntıları bulundu" (10 Eylül 2026). *Anadolu Ajansı*. Kazı başkanı Prof. Dr. Derya Yalçıklı'nın açıklamaları. [aa.com.tr](https://www.aa.com.tr/tr/kultur/havran-siyah-incirinin-8-bin-yillik-kalintilari-bulundu/4052880)
4. "Black Figs Excavated at Neolithic Site in Northwestern Turkey" (14 Eylül 2026). *Archaeology*, Archaeological Institute of America. [archaeology.org](https://archaeology.org/news/2026/09/14/black-figs-excavated-at-neolithic-site-in-northwestern-turkey/)
5. "Andık Mağarası Kazıları". *Türkiye Turizm Ansiklopedisi*, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. 2022 ve 2023 sezonları. [turkiyeturizmansiklopedisi.com](https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/andik-magarasi-kazilari)
6. Türk Patent ve Marka Kurumu, Coğrafi İşaret Portalı. "Havran Siyah İnciri", menşe adı, dosya C2022/000340, tescil no 1382, tescil tarihi 08.06.2023. [ci.turkpatent.gov.tr](https://ci.turkpatent.gov.tr/cografi-isaretler/detay/7722)
7. Firik, H. (15 Ağustos 2023). "Havran mandalinası ve siyah incirinin coğrafi işaret tescilleri yapıldı". *Anadolu Ajansı*. [aa.com.tr](https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/havran-mandalinasi-ve-siyah-incirinin-cografi-isaret-tescilleri-yapildi/2967834)
8. Kislev, M. E., Hartmann, A. ve Bar-Yosef, O. (2006). "Early Domesticated Fig in the Jordan Valley". *Science*, 312(5778), 1372-1374. [doi.org/10.1126/science.1125910](https://doi.org/10.1126/science.1125910)
9. "Figs likely first domesticated crop" (2006). *Harvard Gazette*. [news.harvard.edu](https://news.harvard.edu/gazette/story/2006/06/figs-likely-first-domesticated-crop/)
10. Lev-Yadun, S., Ne'eman, G., Abbo, S. ve Flaishman, M. A. (2006). "Comment on 'Early Domesticated Fig in the Jordan Valley'". *Science*, 314(5806), 1683. [doi.org/10.1126/science.1132636](https://doi.org/10.1126/science.1132636)
11. Bogaard, A., Filipović, D., Fairbairn, A., Green, L., Stroud, E., Fuller, D. ve Charles, M. (2017). "Agricultural innovation and resilience in a long-lived early farming community: the 1,500-year sequence at Neolithic to early Chalcolithic Çatalhöyük, central Anatolia". *Anatolian Studies*, 67. [doi.org/10.1017/S0066154617000072](https://doi.org/10.1017/S0066154617000072)
12. Asouti, E., Erkal, A., Fairbairn, A., Hastorf, C., Kennedy, A., Near, J. ve Rosen, A. M. (1999). "Archaeobotany and Related Plant Studies". *Çatalhöyük 1999 Archive Report*. [catalhoyuk.com](https://catalhoyuk.com/archive_reports/1999/ar99_07.html)

Görseller: kapak, Koçarlı Şahinciler'de dalında siyah incir (Enngin, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0); Havran konum haritası (The Emirr, Wikimedia Commons, CC BY 3.0); Bayırköy'de selvinin içinden çıkan incir (Necdet Tunçer, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0). Zaman çizelgesi: kafa1milyon.com.


---

Tamamı ve sesli anlatım: https://kafa1milyon.com/yazi/andik-magarasi-8300-yillik-incir/