# Aberfan 1966: Uyarısı Yıllar Önce Yapılmış Maden Felaketi

- Kaynak: https://kafa1milyon.com/yazi/aberfan-1966-maden-felaketi/
- Yayın: 2026-10-23
- Bölüm: Bilim
- Yazar: kafa1milyon
- Etiketler: aberfan, maden felaketi, galler, 1966, kömür madeni, afet

> 21 Ekim 1966'da Galler'deki Aberfan köyüne maden atığı yığını aktı, 116'sı çocuk 144 kişi öldü. Yığın bir derenin üstüne kurulmuştu ve belediye 1963'te okul için tehlike uyarısı yazmıştı.

---
21 Ekim 1966 Cuma sabahı, saat 07:30'a doğru Merthyr Vale madeninin döküm ekibi Merthyr Dağı'ndaki 7 numaralı yığının tepesine çıktı. Yığının ucu üç metre kadar çökmüş, vinç raylarının iki parçası çukura düşmüştü. Tepede telefon yoktu, çünkü madenle bağlantıyı sağlayan kablo defalarca çalındığı için hat sökülmüştü. İşçilerden David Jones durumu haber vermek için dağdan yürüyerek indi.[1]

Saat 09:15'te yığının bir bölümü aşağıdaki Aberfan köyüne aktı. 144 kişi öldü. Ölenlerin 116'sı çocuktu ve 109'u Pantglas İlkokulu'nun sınıflarındaydı.[1]

- 7 numaralı yığının altında kalan dereyi bir tanığın soruşturmada nasıl anlattığı.
- Belediyenin 1963'te gönderdiği mektubun başlığı ve Kömür Kurulu'nun bir yıl sonra kendi eliyle yazdığı cümle.
- Döküm ekibini o sabah çukurun başından uzaklaştıran sıradan karar.
- Felaket için toplanan bağıştan alınan paranın geri ödenmesinin kaç yıl sürdüğü.


## Derenin üstüne kurulan yığın

Merthyr Vale madeni, vadi tabanındaki döküm alanı 1916'da dolunca atığını köyün batısındaki yamaca taşımaya başladı. 1966'ya gelindiğinde yamaçta yedi yığın ve toplam 2,1 milyon metreküp maden atığı vardı.[2] 7 numara 1958'de açıldı. Yer seçilirken sondaj yapılmadı, drenaj kurulmadı, yığının nereye kadar uzanacağı belirlenmedi. Oysa elde bulunan jeoloji haritası tam o hatta bir kaynak sırası gösteriyordu.[1]

Kaynağı görmek için haritaya da gerek yoktu. Soruşturma kurulunun başkanı, yığında yük bağlayıcı olarak çalışan D. B. Jones'a, bu işlerden anlamayan bir avukatın o yamaçta yürürken dereyi ve kaynağı görmeden geçip geçemeyeceğini sordu. Jones'un cevabı kısaydı: "Göremezdi, lordum, hayır." Ekip ilk yıllarda içme suyunu bu dereden alıyordu. Yığın büyüdükçe dere toprağın altında kaldı ve işçiler suyu köyden taşımaya başladı.[1]

*Görsel: Felaketten önce Merthyr Dağı. Solda Aberfan'ın sokakları, sağda yamaca dizilen atık yığınları görülüyor. Kurul, yığınların gelişimini büyük ölçüde bu tür hava fotoğraflarından izledi. Fotoğraf: soruşturma raporu, Levha 1, hükümet fotoğrafçısı, kamu malı, Wikimedia Commons.*


## Kâğıda geçen uyarılar

Suyun yığını yürüttüğü bilinmeyen bir şey değildi. Prof. George Knox 1927'de Cardiff'teki Güney Galler Mühendisler Enstitüsü'nde "Güney Galler Vadilerinde Heyelanlar" başlıklı bir bildiri sundu. Ardından gelen tartışmada söylediği söz kurulun raporuna da girdi: drenaja para harcamayan, heyelanın bedelini başka yoldan öder. Kasım 1944'te aynı dağdaki 4 numaralı yığın kaydı ve o yığına döküm durduruldu.[1]

24 Temmuz 1963'te Merthyr Tydfil belediyesinin mühendislik dairesi "Pantglas okullarının arkasına dökülen kömür çamurundan doğan tehlike" başlıklı bir yazışma başlattı. Konu, kömür yıkandıktan sonra geriye kalan ince çamurdu. İlk mektup bu çamurun yığına taşındığını bildiriyor ve şöyle diyordu: "Çamur o kadar akışkan, eğim o kadar dik ki kışın ya da şiddetli yağmurda yerinde kalması mümkün değil." Aynı yılın kasımında 7 numaralı yığının ucu kaydı; kayan malzeme yamaçtan inip 1944 kaymasının kalıntılarını örttü. Ulusal Kömür Kurulu'nun arşivinde bu kaymanın hiçbir kaydı bulunmadı. Döküm de aynı biçimde sürdü.[1]

Bir sonraki kış uyarıyı Kömür Kurulu'nun kendi mühendisi yazdı. Bölge makine mühendisi D. L. Roberts 13 Mart 1964'te belediyeye, çamuru "Pantglas Okulu için tehlike kaynağı olabileceği dağ yamacına" altı sekiz haftadan uzun dökmek istemediklerini bildirdi.[1]

Bu mektupların hiçbiri ölüm öngörmüyordu. Yazışmayı kaleme alan belediye mühendis yardımcısı Bradley kurula, yığının toptan inebileceğinden korktuğunu ama boşaltmaya zaman kalacak yavaş bir çöküş beklediğini anlattı; yazışmanın hiçbir yerinde ölümden söz edilmediğini de vurguladı. Kurul yine de mektupların diliyle Kömür Kurulu'nun bir inceleme başlatması gerektiğine hükmetti. Kurulun bilimsel çalışmalarını yöneten Prof. A. W. Bishop'a göre döküm 1963 kaymasının ardından durdurulsaydı köye ulaşan bir kayma olmayacaktı.[1]

*Görsel: Felaketten önceki 39 yılda aynı dağ için yazılan, söylenen ve yaşanan uyarılar. Kurulun raporu, Aberfan'da 25 yıldan kısa bir sürede üç ayrı akma kayması yaşandığını da kaydediyor: 1944, 1963 ve 1966. Grafik: kafa1milyon.com, veriler Edmund Davies raporu, 1967.*


## Sisin içinden gelen dalga

O sabah vadinin alt kısmı sisle doluydu ve köyden yığınlar görünmüyordu. İlkokulda dersler 09:00'da başlamıştı, ortaokulda ise 09:30'da başlayacaktı. Küçükler sınıftaydı, büyükler yoldaydı.[1]

Tepede ekip, ustabaşı Leslie Davies dönünce vinci daha da geri çekmeye karar verdi. Davies önce kulübede birer çay içmeyi önerdi. Kurul bu molanın ekibin hayatını kurtardığını yazdı, çünkü vinç her zamanki yerine götürülseydi büyük olasılıkla kaymayla birlikte aşağı inecekti. Vinç operatörü Gwyn Brown dışarıda kalmıştı. Kurula anlattığına göre çukurun dibi önce yavaşça kabardı, sonra hızla yükselip bir dalgaya dönüştü ve sisin içinden köye doğru indi. Yığının suya doymuş alt kısmı bir anda sıvılaşmış, sudan [iki kat](https://kafa1milyon.com/yazi/kargalarin-insanlardan-iki-kat/) kadar yoğun bir çamur gibi akmıştı. Alt yamaçlara ve köye yayılan malzeme yaklaşık 140.000 yarda küp, yani 107.000 metreküp kadardı. Akış dağdaki çiftlik evlerini, Pantglas İlkokulu'nu ve 18 evi yıktı.[1][2]

- **144** — Felakette ölen kişi sayısı. 116'sı çocuktu, 109'u Pantglas İlkokulu'nun içinde öldü.Edmund Davies raporu, 1967, paragraf 49
- **107.000 m³** — Dağın alt yamaçlarına ve köye yayılan atık (140.000 yarda küp).Edmund Davies raporu, 1967; British Geological Survey
- **76 gün** — Soruşturma kurulunun açık oturum süresi. 136 tanık sözlü ifade verdi.Edmund Davies raporu, 1967, paragraf 3 ve 10
- **2.589** — Galler'de 2026 baharı itibarıyla kayıtlı terk edilmiş kömür yığını sayısı.Galler Hükümeti, Coal tip safety

Çevre ocaklardan gelen madenciler ve uzaktan koşan yüzlerce gönüllü enkazı kazmaya başladı. Saat 11'den sonra enkazdan kimse sağ çıkarılmadı.[1]


## Kurulun hükmü ve sonrası

Temyiz yargıcı Edmund Davies başkanlığındaki kurul, 29 Kasım 1966 ile 28 Nisan 1967 arasında 76 gün açık oturum yaptı. Raporun ilk bulgusu açıktı: felaketin sorumluluğu Ulusal Kömür Kurulu'ndaydı. Kurul ortada kötü niyet görmediğini yazdı ve felaketi cehaletin, beceriksizliğin ve haberleşme kopukluğunun sonucu olarak tanımladı. Kömür Kurulu'nun başkanı Lord Robens felaketten iki gün sonra televizyonda yığının kalbinde bir kaynak olduğunu bilmenin imkânsız olduğunu söylemişti. Soruşturmanın sonlarında kurumun kendi üst düzey yöneticileri çapraz sorguda bu görüşü savunulamaz buldu.[1]

Felaketin ardından açılan bağış fonu 90.000'e yakın bağışla yaklaşık 1,75 milyon sterline ulaştı. Kömür Kurulu ve Hazine köyün üstünde kalan yığınları kaldırma masrafının tamamını üstlenmeyince fondan 150.000 sterlin bu işe aktarıldı.[3] Para 1997'de faizsiz olarak geri ödendi.[4] 2007'de Galler hükümeti anma vakfına 1,5 milyon, eğitim vakfına 500.000 sterlin verdi.[5]

*Görsel: Aberfan mezarlığında felakette ölen çocukların mezarları. Her mezarın üstünde beyaz taştan bir kemer var. Anma vakfı bu alanın bakımını 2007 hibesinin gelirinden karşılıyor. Fotoğraf: Llywelyn2000, 2010, CC BY 3.0, Wikimedia Commons.*

Yasa da değişti. 27 Mart 1969'da çıkan Maden ve Taş Ocakları (Yığınlar) Yasası, kullanılmayan yığınların halk için tehlike oluşturmasını önlemeyi amaçlıyordu.[6] Kurul raporunda her yığının potansiyel olarak tehlikeli sayılmasını ve bir inşaat mühendisliği yapısı gibi denetlenmesini istemişti.[1]

Sorun Galler'de kapanmadı. Şubat 2020'de Ciara ve Dennis fırtınalarının ardından Tylorstown'daki terk edilmiş bir yığından 60.000 tonu aşan malzeme Rhondda Fach nehrine kaydı.[7] Galler hükümetinin 2026 baharı verisine göre Aberfan'ın bağlı olduğu Merthyr Tydfil'deki 121 yığının 15'i, yılda en az iki kez denetlenen D sınıfında. 11 Eylül 2025'te onaylanan yasayla kurulan Galler Terk Edilmiş Yığınlar Kurumu'nun Nisan 2027'de çalışmaya başlaması planlanıyor.[8]


## Dipnotlar ve Kaynaklar

1. Edmund Davies (başkan) (1967). *Report of the Tribunal appointed to inquire into the Disaster at Aberfan on October 21st, 1966*. HL 316, HC 553, HMSO, Londra. Paragraf 3, 10, 18, 44-49, 51-57, 98, 116-126, 129-135, 198-199, 283. [Durham Mining Museum çevrimiçi metni](http://www.dmm.org.uk/ukreport/553-02.htm)
2. British Geological Survey. "The Aberfan disaster, 1966: landslide case study". [bgs.ac.uk](https://www.bgs.ac.uk/case-studies/aberfan-1966-landslide-case-study/)
3. GOV.UK. "Financial Support for Individuals: The Aberfan Disaster, 21 October 1966". Bağış fonu, bağış sayısı ve yığın kaldırma payı. [gov.uk (PDF)](https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5a796707ed915d042206825f/FinancialSupportforIndividualsIncidentTheAberfanDisaster21October1966.pdf)
4. The Independent (1997). "Aberfan to be repaid £150,000 taken from disaster fund". [independent.co.uk](https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/aberfan-to-be-repaid-pounds-150-000-taken-from-disaster-fund-1243121.html)
5. Galler Ulusal Kütüphanesi arşivi (31 Ocak 2007). "First Minister announces £2 million for Aberfan charities". [archives.library.wales](https://archives.library.wales/index.php/first-minister-announces-2-million-for-aberfan-charities)
6. Mines and Quarries (Tips) Act 1969 (c. 10), 27 Mart 1969. [legislation.gov.uk](https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1969/10/contents)
7. Disused Mine and Quarry Tips (Wales) Act 2025, Açıklayıcı Notlar, paragraf 2-4. [legislation.gov.uk (PDF)](https://www.legislation.gov.uk/asc/2025/4/pdfs/ascen_20250004_en.pdf)
8. Galler Hükümeti. "Coal tip safety" (2026 baharı yığın tablosu) ve "Find disused coal tips: frequently asked questions" (yeni kurumun Nisan 2027 hedefi). [gov.wales](https://www.gov.wales/coal-tip-safety), [gov.wales SSS](https://www.gov.wales/find-disused-coal-tips-frequently-asked-questions-html)
9. Görseller: kapak, felaketten kısa süre sonra yığınların hava fotoğrafı (soruşturma raporu Levha 8) ve felaketten önceki hava fotoğrafı (Levha 1), hükümet fotoğrafçısı, kamu malı; Aberfan mezarlığı, Llywelyn2000, CC BY 3.0. Hepsi Wikimedia Commons. Grafik: kafa1milyon.com.


---

Tamamı ve sesli anlatım: https://kafa1milyon.com/yazi/aberfan-1966-maden-felaketi/