# 1582 Yılında On Günün Takvimden Silinmesi

- Kaynak: https://kafa1milyon.com/yazi/1582-yilinda-on-gunun/
- Yayın: 2026-10-21
- Bölüm: Bilim
- Yazar: kafa1milyon
- Etiketler: takvim, gregoryen takvim, jülyen takvim, artık yıl, rumi takvim, astronomi

> 4 Ekim 1582'yi 15 Ekim izledi. Jülyen takviminin biriken hatası, Lilius'un artık yıl kuralı, İngiltere'nin 11 günü ve Osmanlı'nın 1917'de attığı 13 gün.

---
Ávila'lı Teresa 4 Ekim 1582 perşembe akşamı, saat dokuz sularında, Alba de Tormes'teki Karmelit manastırında öldü. Rahibeler onu ertesi sabah, ölümünün üzerinden on beş saat bile geçmeden toprağa verdi. İspanya'da o sabahın resmî tarihi 15 Ekim'di.[1]

Aradaki on gün yaşanmadı, çünkü o yılın takviminde yoktu. Kilise Teresa'yı 1622'de aziz ilan ettiğinde anma gününü de 15 Ekim'e koydu ve gün hâlâ orada duruyor.[1]

- Eski takvimin yıllık hatası birkaç dakikaydı, ama 1.257 yılda birikip baharın başlangıcını yerinden oynatmıştı.
- Yeni kuralı tasarlayan adam, reformu göremeden ölmüş Calabrialı bir hekimdi.
- İngiltere geçişi 170 yıl erteledi ve o gecikmenin izi bugün İngiliz vergi yılının başladığı günde duruyor.
- Osmanlı aynı düzeltmeyi 1917'de yaptı; kanunun ikinci maddesi vergi mükelleflerini ayrıca ilgilendiriyordu.


## On gün nereden birikti?

Avrupa'nın 1582'ye kadar kullandığı Jülyen takvimi, Julius Caesar'ın düzenlemesiyle MÖ 45'te yürürlüğe girmişti. Yılı 365 gün 6 saat sayıyordu: üç yıl 365 gün, dördüncü yıl 366. Güneşin bir yılı ise yaklaşık 365 gün 5 saat 49 dakikadır. Aradaki fark yılda 11 dakika 14 saniye tutar ve yaklaşık 128 yılda bir tam güne ulaşır.[2]

Bu küçük hata kiliseyi Paskalya yüzünden ilgilendiriyordu. Paskalya, ilkbaharda gece ile gündüzün eşitlendiği günden sonraki ilk dolunayı izleyen pazar günü kutlanır. Kilise hesabı bu eşitliği 21 Mart'a sabitlemişti, çünkü 325'te İznik'te toplanan konsil döneminde gerçek eşitlik o güne denk geliyordu. Takvim yavaş yavaş geride kaldıkça gerçek eşitlik takvimde geriye kaydı ve 16. yüzyılda 11 Mart civarına geldi.[4]

Papa XIII. Gregorius'un 24 Şubat 1582 tarihli bildirisi *Inter gravissimas* kaymayı "İznik Konsili'nden bu yana yaklaşık on gün" diye ölçtü ve çareyi tek cümlede yazdı: 1582 Ekim'inin 5'inden 14'üne kadar on gün, ikisi de dahil, takvimden çıkarılacaktı.[3] Bildiri borçluyu ve alacaklıyı da düşünmüştü. Yıllık ya da aylık bir ödemede kimse zarar görmesin diye, çıkan anlaşmazlıklarda hâkimler ödeme vadesine on gün ekleyecekti. Haberin vaktinde ulaşamayacağı uzak bölgelere geçiş için bir yıl, gerekirse daha fazla süre tanındı.[3]

*Görsel: Bildirinin 1582 baskısının ilk sayfası. Metin "Inter gravissimas pastoralis officii nostri curas" (Papalık görevimizin en ağır kaygıları arasında) sözleriyle açılıyor ve adını bu ilk iki kelimeden alıyor. Görsel: Wikimedia Commons, kamu malı*


## Calabrialı bir hekimin formülü

Yeni kuralı tasarlayan Aloysius Lilius, İtalyan adıyla Luigi Lilio, Calabria'dan bir hekim ve gökbilimciydi. 1576'da öldü ve reformu göremedi. Elyazmasını kardeşi Antonio Roma'ya taşıdı. Papanın kurduğu komisyon önerinin özetini 1577'de basıp Katolik hükümdarlara ve üniversitelere gönderdi. Gelen görüşler toplandıktan sonra, aralarında Alman Cizvit matematikçi Christopher Clavius'un da bulunduğu komisyon kuralı son hâline getirdi.[4]

Kural kısaydı. Dörde bölünen yıl yine artık yıl sayılacaktı, ama yüze bölünen yıllar sayılmayacaktı; dört yüze bölünenler bu istisnanın dışında kalıyordu. Bildiri örneklerini de verdi: 1700, 1800 ve 1900 artık yıl olmayacak, 2000'de Şubat yine 29 gün çekecekti.[3] Her 400 yılda üç gün düşen bu düzenle ortalama yıl 365,2425 güne indi. Güneş yılıyla arasındaki fark artık yılda yarım dakikanın altında kalıyor, bir tam gün etmesi için üç bin yılı aşkın süre gerekiyor.[2]

Clavius sonraki yıllarını bu kuralı savunmakla geçirdi ve 1603'te reformun gerekçelerini tek tek anlatan kalın bir cilt yayımladı.[4]

- **11 dk 14 sn** — Jülyen yılının güneş yılından her yıl fazla saydığı süre; yaklaşık 128 yılda bir güne ulaşır.Richards, Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac, 2012
- **10 gün** — 5-14 Ekim 1582 arasında takvimden çıkarılan günler; 4 Ekim'i 15 Ekim izledi.Inter gravissimas, 24 Şubat 1582
- **365,2425 gün** — Gregoryen takvimin ortalama yıl uzunluğu; her 400 yılda 97 artık yıl var.Richards, 2012
- **13 gün** — Osmanlı'nın 1917'de Rumi takvimden çıkardığı gün sayısı; 15 Şubat 1332'yi 1 Mart 1333 izledi.Takvim-i Garbî Kanunu, 1917


## İngiltere 170 yıl bekledi

Bildiri hemen yalnızca Katolik yönetimlerde uygulandı. İspanya, Portekiz, İtalyan devletlerinin çoğu ve Lehistan-Litvanya Ekim 1582'de geçti. Protestan ülkeler papadan gelen bir takvime uzun süre direndi.[2]

Britanya geçişi 1750 tarihli Takvim Yasası'yla yaptı. Yasanın girişi, İznik'te 21 Mart civarına düşen ilkbahar eşitliğinin artık 9 ya da 10 Mart'a geldiğini yazıyordu. 2 Eylül 1752'yi 14 Eylül izledi, bu kez 11 gün atlandı. Yasal yılbaşı da 25 Mart'tan 1 Ocak'a alındı.[5]

Halkın "On bir günümüzü geri verin" diye sokağa döküldüğü hikâye ders kitaplarında uzun süre anlatıldı. Kaynağı William Hogarth'ın 1755 tarihli *An Election Entertainment* tablosunda yerde duran kırık bir pankarttı. Tarihçi Robert Poole 1995'te *Past & Present* dergisinde yayımladığı makalede tablonun 1754 Oxfordshire seçimindeki parti kavgasını hicvettiğini gösterdi. Ülke çapında bir takvim ayaklanmasının çağdaş belgesini de bulamadı; isyan anlatısı sonraki on yıllarda büyümüştü.[6]

*Görsel: Fark her yüzyıl başında bir gün büyüdü, bu yüzden geç geçen ülke daha çok gün attı: İspanya 10, Britanya 11, Osmanlı 13. Kaynak: Inter gravissimas; 1750 Takvim Yasası; Takvim-i Garbî Kanunu; Richards (2012). Grafik: kafa1milyon.com*

Atlanan günlerin asıl izi vergide kaldı. Hazine gelir eksilmesin diye 1752 vergi yılını 11 gün uzattı ve yeni vergi yılı 25 Mart yerine 5 Nisan'da başladı. 1800 eski takvimde artık yıl olup yenisinde olmadığı için bir gün daha eklendi. Birleşik Krallık'ta gelir vergisi yılı bugün de 6 Nisan'da açılıyor.[7]


## Rumi takvimden silinen 13 gün

*Görsel: Selanik, 1911. Aynı perşembe bu yaprakta Rumi 7 Nisan 1327, Jülyen 7 Nisan, Gregoryen 20 Nisan 1911, hicri 21 Rebiülahir 1329 ve İbrani 22 Nisan 5671 olarak yazılı. Görsel: Wikimedia Commons, kamu malı*

Osmanlı mali ve resmî işlerde 1840'tan beri Jülyen esaslı Rumi takvimi kullanıyordu. Fark 1900'de 13 güne çıkmıştı ve Selanik'te 1911'de basılan bir takvim yaprağı aynı perşembeyi beş ayrı tarihle gösteriyordu.[8]

Birinci Dünya Savaşı'nda müttefik Almanya ile askerî işlerde tarih birliği gerekince Said Halim Paşa hükümeti 4 Ocak 1917'de Meclis-i Mebusan'a bir kanun teklifi sundu. Meclis yılbaşını Ocak'a taşıma önerisini o aşamada kabul etmedi, gün farkının kaldırılmasını ise onayladı.[9] Takvim-i Garbî Kanunu'nun ilk maddesine göre 1332 yılının 16 Şubat'ı 1333 yılının 1 Mart'ı sayılacaktı. 15 Şubat'ı 1 Mart izledi.[10]

İkinci madde 1582 bildirisinin ödeme hükmünü andırıyordu: yılın 13 gün kısalması yüzünden mükelleflerin vergisinden hiçbir şey düşülmeyecekti.[10] Rumi yıl numarası bir süre daha kullanıldı. Cumhuriyet, 26 Aralık 1925'te kabul edilen 698 sayılı kanunla yıl sayımını da miladiye geçirdi ve 1341 yılının 31 Aralık'ını 1 Ocak 1926 izledi.[11]

Rusya aynı 13 günü 1918'de, Yunanistan 1923'te attı.[2]


## Sıradaki atlama

Lilius'un kuralı işlemeye devam ediyor. 2100 yılı dörde bölündüğü hâlde artık yıl olmayacak, Jülyen takvim ise o yıl 29 Şubat'ı sayacak ve aradaki fark 14 güne çıkacak. Rus ve Sırp Ortodoks kiliselerinin Jülyen takvime göre 25 Aralık'ta kutladığı Noel bugün 7 Ocak'a denk geliyor, 2101'den itibaren 8 Ocak'a kayacak.


## Dipnotlar ve Kaynaklar

1. Teresa’nın ölümü ve gömülmesi: St. Teresa of Jesus. *The Catholic Encyclopedia*, cilt 14, New York: Robert Appleton, 1912. [newadvent.org](https://www.newadvent.org/cathen/14515b.htm); ayrıca "El entierro de Santa Teresa y otras curiosidades de los diez días que no existieron", *ABC*, 4 Ekim 2016.
2. Richards, E. G. (2012). Calendars. S. E. Urban, P. K. Seidelmann (ed.), *Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac*, 3. baskı içinde, University Science Books, bölüm 15.
3. Gregorius XIII (1582). *Inter gravissimas*, 24 Şubat 1582. Latince metin: [fourmilab.ch](https://www.fourmilab.ch/documents/calendar/IG_Latin.html); İngilizce çeviri: [Wikisource](https://en.wikisource.org/wiki/Translation:Inter_gravissimas).
4. Coyne, G. V., Hoskin, M. A., Pedersen, O. (ed.) (1983). *Gregorian Reform of the Calendar: Proceedings of the Vatican Conference to Commemorate its 400th Anniversary, 1582-1982*. Vatikan: Pontificia Academia Scientiarum.
5. Calendar (New Style) Act 1750, 24 Geo. II c. 23. [legislation.gov.uk](https://www.legislation.gov.uk/apgb/Geo2/24/23)
6. Poole, R. (1995). "Give us our eleven days!": Calendar reform in eighteenth-century England. *Past & Present*, 149(1), 95-139. [doi:10.1093/past/149.1.95](https://doi.org/10.1093/past/149.1.95)
7. HM Treasury, Financial Year: yazılı yanıt, Hansard, 28 Şubat 1977. [api.parliament.uk](https://api.parliament.uk/historic-hansard/written-answers/1977/feb/28/financial-year); Office of Tax Simplification (2021). *The UK tax year end date: exploring the potential for change*.
8. Takvim, Saat ve Ölçü Sistemlerinin Değiştirilmesi. *Atatürk Ansiklopedisi*. [ataturkansiklopedisi.gov.tr](https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/315/Takvim%2C-Saat-ve-%C3%96l%C3%A7%C3%BC-Sistemlerinin-De%C4%9Fi%C5%9Ftirilmesi)
9. Yazıcı, S., Yaramış, A. (2019). Osmanlı Devleti’nde Miladi Esaslı Takvim; Takvim-î Garbî’nin Kabulü ile İlgili Meclis Görüşmeleri. *Turkish Studies*, 14(3). [doi:10.29228/turkishstudies.22434](https://doi.org/10.29228/turkishstudies.22434)
10. Muamelat-ı Devlette Takvim-i Garbînin Kabulü Hakkında Kanun, 8 Şubat 1332 (Takvim-i Vekayi, 10 Şubat 1332, sayı 1803). Metin: [Diyanet İşleri Başkanlığı](https://vakithesaplama.diyanet.gov.tr/1332_kanun.php)
11. Takvimde Tarih Mebdeinin Tebdili Hakkında Kanun, sayı 698, kabul 26 Aralık 1925, Resmî Gazete 2 Ocak 1926, sayı 260. [mevzuat.gov.tr](https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.3.698.pdf)

Görseller: kapak, Biccherna levhası 72, Papa XIII. Gregorius başkanlığında takvim reformu komisyonu, 1582-1583, anonim (Archivio di Stato di Siena, Wikimedia Commons, kamu malı); Inter gravissimas ilk sayfası, 1582 (Wikimedia Commons, kamu malı); Selanik takvim yaprağı, 1911 (Wikimedia Commons, kamu malı); fark grafiği kafa1milyon.com.


---

Tamamı ve sesli anlatım: https://kafa1milyon.com/yazi/1582-yilinda-on-gunun/